Talrijke overblijfselen en opgegraven monumenten geven archeologen redenen om te geloven dat Efeze bewoond werd sinds de veertiende eeuw voor Christus. Strabo, de Griekse historicus, handhaafde dat de stad opgericht werd door de Amazones en dat de bevolking, gedeeltelijk Carians en gedeeltelijk Lydians was. Zij vereerden de Geweldige Godin Artemis, en Artemis woonde in een indrukwekkende tempel, de Artemision. Daarvan zijn alleen een aantal kolommen overgebleven.

     In 334 na Christus, werd Efeze door Alexander de Groote veroverd. Hij begon aan de wederopbouw van de tempel, die door Hierostatus gebouwd werd en in brand is gestoken op dezelfde nacht dat de Macedonische kampioen geboren was. Ephesus werd de hoofdstad van Klein-Azië in 133 na Christus, toen het een onderdeel van Rome werd en het ontwikkelde zich ook als een handelscentrum. Van alle steden die door de Romeinen zijn bezet in Anatolia, is Efeze zeker de best bewaarde stad en het meest gewaardeerde monument. Vandaag de dag is dit vooral de stad waar de kwaliteit van het Romeins leven nog steeds geproefd kan worden en waar men een goede indruk kan krijgen van het leven van die tijd.

     Aanhangers van Krim veroverden de stad en plunderden de Tempel van Artemis. Toen werd het beschouwd als een van de wonderen van de antieke wereld. Vanaf toen werd hier eerst door apostel Paulus en daarna door apostel Johannes het Christendom verspreid. Apostel Paulus, die uit Tarsus kwam, verbleef drie jaren in Ephesus en richtte de eerste van de zeven kerken vermeld in het Boek van Openbaringen op, voordat hij door de zilversmeden van Efeze werd afgedankt. Apostel Johannes leefde hier met de Heilige Maagd Maria terwijl hij zijn gospel schreef. In 100 na Christus werd apostel Johannes begraven in de stad en Justinian richtte een basiliek op boven zijn graf.

     In 431 na Chrisuts riep Theodosius II de Derde Raad van Efeze samen tijdens de Nestorische ketterij waar het goddelijke moederschap van de Heilige maagd Maria veroordeeld werd. De Celsius bibliotheek, die door Oostenrijkse archeologen gereconstrueerd werd, is zonder twijfel een van de belangrijkste monumenten van Efeze. Het werd door Tiberius Julius Aquila ter nagedachtenis van zijn vader, Julius Celsus Polimeanus (vice-consul in Azië), in 135 na Christus opgericht. Zijn Sarcofaag, van goed gekerfde marmer, is in de grafkamer onder de bibliotheek gesitueerd. Het twee verdiepingen tellend gebouw heeft een weelderig verfraaide gevel met Korintische kolommen met versieringen en nissen die met standbeelden gevuld zijn, die staan voor wijijsheid en inlichtingen. Drie deuren leiden naar de mooi lezingkamer, die in antiquiteit een houten dak had en waar, in het midden een standbeeld stond van Athena. De met marmer gelijnde muren bevatten nissen waar de perkament rollen bewaard werden. De perkament verzameling van de bibliotheek bedroeg rond twaalf duizend rollen. Holle ruimtes werden gebouwd achter de muren (een schitterende technische prestatie) voorkomen van het beschadigen van de rollen door vocht.

     De hoofdweg, de straat van de Curetes, loopt door het centrum, tussen de Celsius bibliotheek en de Agora. Talrijke gebouwen waren gebouwd in deze straat die werd bedekt met marmer en stenen. Aan elke kant was er een portiek met een zuilenrij achter welke galerijen met mozaïeken bedekt worden zijn gesitueerd die toegang verschaft tot privéwoning, winkel en atelier. Sommige inscripties op de kolommen zijn duidelijk zichtbaar, naast standbeelden van burgers die aan de opbouw van de stad bijdroegen. De straat werd gereconstrueerd nadat hij vernietigd werd door een aardbeving in de vierde eeuw na Christus. Het werd de straat van de Curetes genoemd, ter nagedachtenis van een gemeenschap van priesters. Artemis werd vereerd door Curetes. Ze organiseerden ieder jaar een dramatische tentoonstelling in Ortigia, vlakbij Efeze, ter ere van de godin. De Odeum “Klein Theater” op de hellingen van Berg Panayir naast de Prytcmeion, is in een goede staat van bewaring. Het werd gebouwd door een rijke inwoner van Efeze in 150 na Christus, genaamd Publius Vedius Antoninus. Het is halfcirkelvormig en oorspronkelijk was het zeker overdekt . De capaciteit was rond 1.500 mensen. Zoals de meeste theaters van antiquiteit is het een cavea, stadium dat een orkest had. Het podium werd van marmer gemaakt net als de banken van de toeschouwers. Het publiek trad binnen door een van de twee paradoien, aan iedere zijde 1, of door gebruikmaking van de trap die naar paradoi leidt.. Het Odeum werd niet alleen gebruikt voor dramatische toneelvoorstellingen en muzikale concerten, maar het was ook de ontmoetingsplaats (buleuterio) voor stadsvertegenwoordigers van de Buze. De ruïnes die men door de oostelijke zijde kan zien, zijn de Badkamers van Varius, die vermoedelijk een privébezit waren. Ze dateren uit de tweede eeuw na Christus.

     Het Grote Theater is het meest pitoreske monument van Efeze. Het domineert met zijn opgeheven positie in het volledige dal en heeft een capaciteit van 20.000 op zesenzestig rijen van treden. Het werd gebouwd door de Romeinen in de eerste eeuw na Christus op de overblijfselen van een Grieks theater tijdens het bewind van Claudius en het werd onder het bewind van Nero gewijzigd. Zoals alle theater had het een cavea (154 meter diameter), orkest (34 meter diameter) en stadium (18 meter hoog). Wanneer Buletos geen ontmoeting had in de Odeum was dit de ontmoetingsplaats voor de Demo’s, een vergadering van de mannelijke burgers. In dit geweldige theater werd Godin Artemis vereerd door de zilversmeden van Efeze en waar ze zich tegen apostel Paulus en zijn aanhangers verzetten en hen dwong om Efeze te verlaten. De gevel van het theater was sierlijk: er waren drie rijen van kolommen met nissen en standbeelden en ingangen met galerijen naar het theater. Deze zijn vandaag de dag nog steeds zichtbaar. Niet ver van de Odeon zijn de overblijfselen van het monument van Memmius, opgedragen door Augustus in de 1e eeuw na Christus om Cornelius het kleinkind van Siila te eren.

     DDe Tempel is in 138 na Christus gebouwd door Oostenrijkse archeologen langs de Straat van de Curetes in de Korintische stijl van Hadrian, later werd het hersteld. Het is een van van de aantrekkelijkste en elegantste monumenten van Efeze. De vier Korintische kolommen in het midden steunen op fijn verfraaide fronton in het midden waarvan een elegante vrouwelijke buste is gemaakt: Tyche, de godin die de hoeder van de stad was. De bovenstaande tempeldeur die tot de celia leidt, is een zeer verfraaide tympanum met een beeldhouwwerk dat Medusa vertegenwoordigt. Op de gevel voor de kolommen hebben vier standbeeld basissen met de inscripties van de naam van vier keizers die in Efeze hebben geleefd: Diocletian, Maximian, Galerius en Constantius Chlorus. In de cella bevindt zich een plint die vroeger een standbeeld van Hadrian steunde. Op een architraaf is een inscriptie te zien van de tempel van de Keizer “Divo Adriano” P. Quintilius. De woningen op de helling werden gewijd en werden ook wel de Helling der Paleizen genoemd., Het waren luxueuze huizen van de rijken. Zij werden op de hellingen van de berg Phion gebouwd en zij hebben een ongewone structuur zoals het dak van elk huis, het terras van het volgende huis vormt. Bijna ieder van hen had drie verdiepingen en die werden gebouwd rond een zuilengalerij (een binnenhof met een portiek met zuilen), met een centrale fontein. De vloeren werden met mozaïeken bedekt en bijna alle muren werden bedekt met fresco en versierd door scènes van mythologie. Twee van deze kunnen, aaneengesloten op het andere gezien worden, dat volledig hersteld is. Het eerste huis dateert uit de 1e eeuw na Christus. Het tweede huis dateert uit dezelfde tijd maar werd hersteld in de 7e eeuw na Christus. Verdergaand langs de straat van Curetes, komt men uit achter de badkamers van Scholasticia. Er is verder een huis met een atrium, dat een bordeel was. Er zijn geen overblijfselen gevonden van de eerste verdieping, maar op het terrein kan men zien dat sommige van de muren hun fresco's hebben vastgehouden. Het mozaïek op de vloer van de eetkamer en slaapkamer vertegenwoordigt de vier seizoenen. De badkamers werden uitgerust met heet water en aan de achterkant is een poel met mozaïeken van een vrouw, een muis en een slaaf. Tijdens restauratiewerkzaamheden werd een terracotta standbeeld van Priapus met een enorme fallus gevonden. Het kan nu in het museum van Efeze gezien worden. Enkele Ionische kolommen die hersteld zijn vormen de muur van de Kerk van de Heilige maagd Maria. Dit is een belangrijke kerk voor Christenen, omdat het de eerste kerk was die aan de heilige maagd Maria gewijd werd. De Oecumenische Raad riep Theodosius II samen voor de onbevlekte ontvangenis van de Heilige maagd Maria in 431 na Christus. Zij werd ook in deze basiliek vastgehouden. De Kerk van de Maagd of de Basiliek van de Raad werd opgericht gebruikend in de vierde eeuw. De funderingen zijn gelegd in de tweede eeuw na Christus. Drie schepen met kolommen en balustas werden samen met een cirkelvormige baptistery met een centraal lettertype toegevoegd. Sommige van de vloerplaten dragen inscripties en anderen zijn verfraaid. De marmeren omphalon, in het midden van de Kerk werd naar de Badkamers van de Haven gebracht.

     Het Huis van de Maagd is een kerk op een kruis dat werd overdekt door een koepel. Het is bijna volledig gereconstrueerd. Het ligt in het stille groene platteland aan Panaya Kapulu, een kleine plaats niet ver van de ruïnes van Efeze. In de kerk is 100 jaar geleden een standbeeld van de Maagd geplaatst en een eenvoudig altaar. Er was een keuken in het middelste gedeelte bedenkt met grijs marmer. Opgravingen brachten stukken van houtskool en sporen van hout op. In de achterkamer ten zuiden van het altaar was een slaapkamer. Er is een fontein bij het huis, de Fontein van de Maagd en dit water schijnt wonderbaarlijke machten en krachten te hebben. Het huis is een bedevaartsplaats voor Christenen, Orthodoxen, Katholieken en Moslims (De heilige maagd Maria wordt ook door Islam als een heilige herkend). Ieder jaar op 15 augustus, komen aanhangers van alle drie de geloven hier bijeen om de Onderstelling van de Maagd te vieren. Vele exvotos bezoeken het Huis van de Maagd dat door drie Pausen bezocht werd is: Johannes XXIII, Paulus VI en Johannes Paulus II. Traditioneel werd de heilige maagd Maria vele jaren hergedacht in Efeze, nadat ze daar met apostel Johannes heeft gewoond (van 37 tot 48 na Christus) na de dood van Jezus Christus. Sommigen beweren dat zij zelfs hier op 63 jarige leeftijd werd begraven, hoewel Christenen handhaven dat zij in Jeruzalem, op Berg Sion werd begraven, waar er nu de Kerk van Dormition is. Voor het bezoeken van het Selçuk Fort komt u naar de Kerk van apostel Johannes, het belangrijkste Bizantijnse gebouw van Ephesus. Het werd door Justinian en Koningin Theodora tijdens de zesde eeuw na Christus gebouwd op de ruïnes van een kleine kerk opgericht boven het graf van apostel Johannes in het jaar 100 na Christus in Efeze stierf. Later werden dikke muren  rond de basiliek gebouwd met twintig torens en drie poorten om hem van Arabische aanvallen te verdedigen.

     Toen Ephesus in 1330 door de Seltjoeken werd veroverd, werd het eerst in een moskee en daarna in een bazaar getransformeerd. Opgravingen van de basiliek begonnen in 1926 en worden nog steeds ondernomen. De ingang is door de Poort van Vervolging, die omringd wordt door twee imposante torens. Deze leiden naar een binnenhof en daarna naar de overblijfselen van de kerk. De kerk was 40 meter breed en 110 meter hoog. Het is gebouwd op het model van het kruis. Er zijn drie schepen die door koepels bedekt worden zijn. Zij worden door bakstenen en marmeren pilasters gesteund. Het graf van de Heilige is boven de crypte bevestigd. De baptistery was achthoekig en werd versierd met marmer en het lettertype werd met gewelven en kolommen verfraaid.